Elke arbeidsorganisatie moet een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) uitvoeren. In principe mag de organisatie deze RI&E zelf uitvoeren. Een gecertificeerde arbodienst moet de RI&E goedkeuren. De arbodienst moet toetsen of de RI&E voldoet aan de wettelijke eisen en adviseert de werkgever en de ondernemingsraad over de prioriteiten en de maatregelen die moeten worden genomen.
Artikel 5 van de Arbowet '98 geeft de eisen voor die risico-inventarisatie en -evaluatie. Als onderdeel van de risico-inventarisatie en -evaluatie moet het bedrijf een registratie van arbeidsongevallen bijhouden. Alleen arbeidsongevallen die hebben geleid tot een ziekteverzuim van meer dan drie dagen, moeten geregistreerd worden. Verder geeft de wet geen voorschriften voor de vorm van de registratie. Expliciet is voorgeschreven dat de risico-inventarisatie en -evaluatie een plan van aanpak moet omvatten. Een onderdeel van het plan van aanpak is de verplichting om aan te geven binnen welke termijn de maatregelen uit het plan van aanpak worden gerealiseerd.

Risico Inventarisatie en Evaluatie van arbeidsmiddelen

Inleiding:
De laatste jaren is veel nieuwe regelgeving tot stand gekomen op basis van Europese Richtlijnen. Een deel van deze regelgeving is gebaseerd op Europese productrichtlijnen (herkenbaar aan de CE-markering) en een deel is gebaseerd op Europese sociale Richtlijnen (voor de werkgever). Iedere werkgever die arbeidsmiddelen ter beschikking stelt aan zijn medewerkers moet er voor zorgen dat deze geen gevaren voor de veiligheid en gezondheid kunnen veroorzaken.

In het Arbobesluit (Hoofdstuk 7) is expliciet opgenomen dat arbeidsmiddelen in het kader van de verplichte Risico-inventarisatie en -evaluatie moeten worden beoordeeld. Daarnaast zijn in de 'Gebruiksfase' van alle arbeidsmiddelen eisen gesteld aan bijvoorbeeld onderhoud, periodieke inspecties en keuringen, maar ook aan opleiding en instructie van werknemers. In de praktijk blijkt dat de risico's van arbeidsmiddelen vaak onvoldoende of niet beoordeeld zijn. Uit een degelijk uitgevoerde Risico-inventarisatie en -evaluatie komt niet zelden naar voren dat de belangrijkste gevaren zich in het machinepark manifesteren.
Daarom dient hiervoor een risico-beoordeling te worden uitgevoerd. Een risico-beoordeling is een tijdrovend proces en vergt veel kennis van zowel de Richtlijnen als de normen. Ook de problematiek bij inkoop van een arbeidsmiddel (bijvoorbeeld een machine) is een belangrijk item in deze context.
Hoe beoordeelt u of de CE-markering al dan niet terecht is aangebracht? Volgens artikel 7.2 in het Arbobesluit hoeft een CE-gemarkeerd arbeidsmiddel met name op technische aspecten niet meer beoordeeld te worden. In de praktijk blijkt dit toch noodzakelijk te zijn. Op grond van de Arbowet bent u verantwoordelijk voor arbeidsmiddelen die u aan uw personeel ter beschikking stelt, ook als hier CE-markering op zit.

Het volgende stappenplan wordt bij risico inventarisatie en evaluatie doorlopen:

1. Inventarisatie arbeidsmiddelen:
   • bepaling machinegegevens
   • bestaande veiligheidsmaatregelen
   • documentatie / schema's etc.
2. Risico-beoordeling:
   • gevarenlijst
   • risico-analyse
   • evaluatie van risico's
3. Risico-reductie: toetsing minimum eisen (en fundamentele bij een CE-gemarkeerd arbeidsmiddel) alsmede toetsing aan (Europese) normen
4. Plan van aanpak opstellen en uitvoeren

1. Het inventariseren van alle aanwezige arbeidsmiddelen
Voorafgaand aan de beoordeling van arbeidsmiddelen in een bedrijf, zal een lijst van arbeidsmiddelen worden opgesteld (Arbeidsmiddelen zijn alle op de arbeidsplaats gebruikte machines, apparaten,gereedschappen en installaties). Ieder arbeidsmiddel (bijvoorbeeld een machine) wordt vastgelegd door middel van een identificatienummer en de belangrijkste informatie (in ieder geval de invoervelden afdeling, locatie, productielijn, nummer, omschrijving, CE-markering, mobiel, hijs-hefmiddel). Het doel van deze eerste stap is niet het tot in detail vastleggen van het bedrijfsinventaris maar een goede basis te leggen voor de risico-beoordeling.

2. Risico-beoordeling: Het inventariseren van gevaren en het inschatten van de risico's
Een belangrijk aspect in zowel de Machinerichtlijn als de Richtlijn Arbeidsmiddelen is het uitvoeren van een risico-beoordeling (= risico-analyse + risico-evaluatie). Het doel hiervan is het bereiken van het gewenste veiligheidsniveau. Het is verstandig om de Europese normen toe te passen voor het traceren, beoordelen en evalueren van risico's. De risico's kunt u kwantificeren en op basis hiervan beoordelen of uw machine veilig is of juist niet.

Van ieder gevaar wordt het risico-niveau bepaald met behulp van de "risico-graaf" (NEN-EN 1050). Het scenario waarbinnen het risico optreedt wordt vastgelegd zodat uw keuze te allen tijde reproduceerbaar is (juridische bewijslast). Bij inkoop van een CE-gemarkeerde machine zult u zich met name richten op toetsing van technische aspecten en toetsing van de documentatie. De fabrikant van de machine heeft (als het goed is) een risico-analyse uitgevoerd. Deze heeft hij gearchiveerd in zijn Technisch Constructie Dossier.

3. Risico-reductie.
Toetsing aan de Richtrijn Arbeidsmiddelen (minimum eisen) en de Europese normen, inclusief het formuleren van veiligheidsdmaatregelen.

Per gevaarlijke situatie zoekt u mogelijke alternatieven voor veiligheidsmaatregelen. Bronvermelding bij iedere maatregel in de vorm van relevante Wetgeving alsmede de Europese nonnen is hierbij een vanzelfsprekendheid. De verwijzing naar (Europese) normen zorgt in een later stadium voor een ruggesteun bij het eigenlijke aanpassen van de machines. Als het gaat om een CE-gemarkeerd arbeidsmiddel (bijvoorbeeld een machine) toetst u aanvullend aan de fundamentele eisen uit de relevante productrichtlijnen (bijvoorbeeld de Machinerichtlijn). Het toepassen van normen biedt u voordelen omdat:

• u concrete normen leest in plaats van -vage- Wetgeving
• u weet wanneer uw machine veilig is (u doet niet te weinig maar ook niet te veel)
• u een maximale juridische bewijslast opbouwt (juridische aansprakelijkheid)
• u minder werk heeft bij het opstellen van uw plan van aanpak, u verwijst naar de normen
• u automatisch voldoet aan een belangrijk onderdeel van het kwaliteitssysteem volgens ISO 9001 (uw technische documentatie moet op peil zijn)
• u gebruik maakt van de kennis uit de normen (niet opnieuw het wiel uitvinden)

4. Het opstellen van een plan van aanpak
De laatste stap is het opstellen van een plan van aanpak. Deze is het minst eenvoudig omdat u hier een beslissing neemt welke maatregelen u al dan niet gaat doorvoeren en op welke termijn dit gebeurd. De formulieren voor het plan van aanpak worden aangevuld met verantwoordelijk persoon, uitvoeringsdatum en budget en vervolgens gebruikt voor het doorvoeren van de veiligheidsmaatregelen.

Bij het selecteren van de uiteindelijk door te voeren maatregelen wordt rekening gehouden met:

• het risico-niveau;
• het type aanpassing (bronaanpak, beveiliging, instructie etc);
• de minimum eisen uit de Richtlijn Arbeidsmiddelen (of Arbobesluit) (en de fundamentele eisen uit de productrichtlijn, bijvoorbeeld de Machinerichtlijn als het om een CE-gemarkeerd arbeidsmiddel gaat);
• de relevante normen;
• bedrijfseconomische en functionele aspecten

Dit beslismodel moet u kunnen reproduceren als dit nodig mocht zijn, bijvoorbeeld als onderdeel van een onderzoek door de Arbeidsinspectie bij een bedrijfsongeval.

Uitvoering en borging

Op basis van het plan van aanpak kunt u met de uitvoering beginnen. Gedurende dit proces bewaakt u het plan van aanpak continu en koppelt u problemen terug als dit nodig mocht zijn. Op deze wijze gaat het plan van aanpak mee in de tijd.

Om de implementatie van de regelgeving te completeren volgen de stappen;

5. Keuringen en beproevingen tijdens gebruiksfase:

• voor ingebruikname;
• periodieke inspecties/testen;
• na belangrijke wijzigingen

6. Onderhoudsplan opstellen.

7. Organisatorische verplichtingen:

• procedures
• werkinstructies
• opleidingen/trainingen/voorlichting
• taken, verantwoordelijkheden, bevoegdheden
• toezicht

Voor uw bestaande arbeidsmiddelen stelt u de aanwezige gebruiksaanwijzingen ter beschikking aan het personeel en ter aanvulling hierop schrijft u werkinstructies. Ook deze dienen in een begrijpelijke taal te zijn opgesteld. Verzamel alle gebruiksaanwijzingen (ook oude exemplaren) en maak eenduidige werkinstructies voor alle arbeidsmiddelen (dit kan een samenvatting zijn van een handleiding).

Voor een CE-gemarkeerd arbeidsmiddel (bijvoorbeeld een machine) moet een gebruikershandleiding aanwezig zijn in de Nederlandse taal. Het Technisch Constructie Dossier wordt door de fabrikant (of de importeur) voor een periode van 10 jaar bewaard. Het kan handig zijn één en ander contractueel vast te leggen als u een arbeidsmiddel in gaat kopen.

Bron: Artikel door Gerd-Jan Fryters van adviesbureau D&F; eind 2000 geplaatst in CE-Nieuws van ten Hagen & Stam, later geplaatst in Veiligheid, september 2001 van Samson).